توریسم اینترنشنال؛ “شهر سوخته” در استان سیستان و بلوچستان و در نزدیکی شهر زابل، بر اساس یافته های باستان شناسی، یکی از مدرنترین شهرهای جهان باستان به شمار می رود. برخی یافته های باستان شناسی در این شهر نظیر بقایای انجام عمل های جراحی چشم و مغز، به قدری تکان دهنده و حاکی از مدرن بودن ایرانیانِ باستان بودهاند که این مساله موجب شگفتی بسیاری از باستان شناسان و حتی محافل علمی در حوزه های مختلف شده است.
شهر سوخته محل ظهور نخستین تمدن بشری
شهر سوخته نام بقاياي دولت شهري باستاني در ايران است كه در 56 كيلومتري زابل و در حاشيه جاده زابل – زاهدان در شرق ايران و در شمال سيستان و بلوچستان واقع شده است اين شهر بر روي آبرفت هاي مصب رودخانه هيرمند به درياچه هامون و در ساحل آن رودخانه و درياچه بنا شده بود.
مطالعه و بررسي بقاياي اين شهر نشان دهنده سير تحول علوم و فنون مختلف در فلات ايران است به طوري كه باستان شناسي، جامعه شناسي، تجارت، بازرگاني و مبادلات بين المللي، تاريخ تحول اديان در دوره هاي پيش از تاريخي و تاريخي، تاريخ شهر نشيني و شهرسازي، سير تحول معماري، سير تحول هنرها و فنون سنتي، تاريخ آغاز نگارش، تاريخ پزشكي و علوم وابسته، جانور شناسي، تغذيه، كشاورزي، دامداري، حشره شناسي، گياه شناسي، زمين شناسي، فلزگري، جواهر سازي، بافندگي و خراطي تنها بخشي از فنون و هنرهاي قابل مطالعه در بقاياي شهر سوخته است.
آثار كهن ترين نمونه جراحي، كهن ترين نمونه پارچه هاي موجود، كهن ترين اثر معرق كاري و اخيرا پيدا شدن كهن ترين نمونه هاي زيره، گشنيز و پسته وحشي از جمله اطلاعات و داده هاي به دست آمده در شهر سوخته است.
بر مبناي يافته هاي باستان شناسان شهر سوخته 280 هكتار وسعت دارد و بقاياي آن نشان مي دهد كه اين شهر داراي پنج قسمت اساسي شامل بخش مسكوني واقع در شمال شرقي شهر، بخش هاي مركزي، منطقه صنعتي، بناهاي يادماني و گورستان است كه به صورت تپه هاي متوالي و چسبيده به هم واقع شده اند.

*نمای “شهر سوخته” از بالا
اين شهر تاريخي و مهمترين محوطه ديرينه سيستان در كنار رود هيرمند و در بالاترين لبه شمال غربي دلتاي قديمي بر روي سلسله تپه هاي تراس رمرود و زمين هاي زراعي تراس نيمروز واقع شده كه وجود آن در هزاره هاي چهارم و سوم پيش از ميلاد مديون رودخانه پرآب هيرمند بوده است.
120هكتار از گستره شهر سوخته داراي آثار و بقاياي ديرينه است كه گسترده ترين دوره آن مربوط به سال هاي ميان 2500 تا 2800 پيش از ميلاد بوده كه گستره آن در اين دوران به بيش از 80 هكتار رسيده است.
توسعه شهر سوخته از نظر فرهنگي، سياسي، اجتماعي و صنعتي در يك دوره 400 ساله از زندگاني هزار ساله، آن را از شكل شهرك كوچك 15هكتاري خارج و سپس با گستره حدود 150 هكتاري تبديل به يكي از بزرگ ترين شهرهاي دوران مفرغ خاورميانه كرده كه شهرهاي محدودي چون انشان يا تپه مليان در فارس، اور در بين النهرين، شوش در دشت خوزيان و سرانجام موهنجو دارو در دشت سند قابل مقايسه با آن بوده اند، گستره شهر قابل تقسيم به سه بخش اصلي و سه بخش فرعي است.
پژوهش ها نشان داده است اين محوطه بر خلاف اكنون كه محيط زيستي كاملا بياباني دارد و فقط درختان گز در آنجا ديده مي شود در پنج هزار سال قبل منطقه اي سبز و خرم با پوشش گياهي متنوع و بسيار مطلوب بوده و درختان بيد مجنون، افرا و سپيدار فراواني در آنجا وجود داشته است.
درياچه هامون در سه هزار و 200 سال قبل از ميلاد درياچه اي بزرگ و پرآب بوده و چندين رودخانه دائمي مانند هيرمند آن را تغذيه مي كرده به طوري كه در كاوش هاي بدست آمده در اطراف شهرسوخته بستر نهرها و آبراه هاي گوناگوني پيدا شده كه مي توان گمان برد به مزارع كشاورزي آن شهر آب مي رساندند.
شهر سوخته داراي تشكيلات مرتب و منظمي بوده است آثار باقيمانده در آن نشان دهنده اين است كه اين شهر در هزاره سوم پيش از ميلاد داراي نظام مرتب و منظم آبرساني و تخليه فاضلاب بوده و دانش پزشكي (يا جادوگري علمي) در آن به حدي پيشرفته بوده كه پزشكان شهر نه تنها از علومي چون شكسته بندي آگاه بودند بلكه به اجراي اعمال شگفت انگيزي چون جراحي جمجمه نيز دست مي زدند.

از سوي ديگر كشف تنها لوح نوشته دوران آغاز تمدن عيلام در اين شهر همراه با آثار مهرها و علائمي كه پيشتر به آن اشاره شد نشان از ارتباط هاي تجاري و كنترل اقتصادي منطقه از سوي اين جامعه دارد و به اين ترتيب مردم اين شهر به چنان درجه اي از رفاه رسيده بودند كه زنان به زيبايي خود نيز توجه فراوان داشته و مردم آن احتمالا جز نخستين مخترعان و مكتشفان سرگرمي هايي شبيه «شطرنج» و «نرد» بوده اند.
كشف آثار مهمي چون جراحي مغز، چشم مصنوعي، لوله هاي فاضلاب، پارچه بافي و سفالگري نشان از پيشرفت اين شهر در زمان رونق و حيات آن است به طوري كه از آن مي توان به عنوان پيشرفته ترين شهر جهان قديم ياد كرد.
همچنين نكته جالب اينكه باستان شناسان تاكنون هيچ نوع سلاحي از اين شهر بدست نياورده اند كه اين خود نشان دهنده سكونت مردمي صلح طلب و آرام در اين منطقه است.
در سي و هشتمين اجلاس يونسكو در تاريخ 22 ژوئن 2014 مطابق با 1 تير 1393 شهر سوخته به عنوان ميراث جهاني يونسكو ثبت شد.
اين محوطه باستاني هفدهمين اثر تاريخي ايران در فهرست يونسكو است كه با برخورداري از قدمت 5000 ساله به عنوان يكي از پيشرفته ترين شهرهاي باستاني دنيا شناخته مي شود.
در گزارشي كه اخيرا از سوي يكي از رسانه هاي تصويري پخش شد، دانشمندان آلماني با الگوگيري از چشم مصنوعي شهرسوخته در حال ساخت چشم هاي مصنوعي جديدي هستند كه شايد مشكل بسياري از انسانها و حتي جانوران را حل كند.
انجام جراحی پیشرفته مغز در شهر سوخته
باستان شناسان در شهر سوخته به عنوان مهمترین محوط باستانی در استان سیستان و بلوچستان در خلال کاوشها در سال ۱۳۵۶ و در یک قبر دستهجمعی کشف شده متعلق به حدود ۴۸۰۰ سال پیش و در میان بقایای اسکلتهای ۱۳ فرد مدفون، جمجمه جوانی را پیدا کردند که بخش راست آن دارای یک بریدگی عمیق مثلث شکل است و بر اساس مشاهدات اولیه باستانشناسان و تحقیقات بعدی انسانشناسان، یک عمل جراحی برای درمان بیماری هیدروسفالی بر روی این جمجمه انجام شده است.

*آثار بریدگی ناشی از عمل جراحی بر روی جمجمه فرد دفن شده در “شهر سوخته” کاملا واضح است
پس از کشف و بررسی این جمجمه و پیدا کردن جواب برخی از سوالات، کتابی به نام «مجموعه مقالات شهر سوخته» توسط سید منصور سید سجادی نوشته شد که در آن مقالاتی از حسین سرحدی، روحالله شیرازی و حسین مرادی گردآوری شده است. در بخشی از این کتاب که نتایج بررسی این جمجمه در آن نوشته شده، آمده است: در بررسیهای اولیه انجام شده روی این جمجمه، جنسیت صاحب آن، مؤنث تشخیص داده و سن آن نیز حدود ۱۸ سال تخمین زده شد و یک شکستگی در استخوانهای قسمت پایین ریشه راست فک وجود داشت. این جمجمه مجدداً بررسی و بازنگری و سن قطعی آن ۱۳ سال با ۶ تا ۹ ماه کم و یا زیاد تعیین شد.
جمجمه مورد بحث از نظر اندازه، دارای حجم بزرگی بوده است که بیشتر به خاطر بزرگ شدن بیش از حد بخش مرکزی آن و از هر دو طرف، استخوان آهیانه بوده است. همچنین در یک دید افقی مشاهده شد که بخشهای چپی پشت جمجمه نسبت به بخش راست آن بزرگتر شده است در حالی که بخش جلویی راست جمجمه نسبت به قسمت چپ برجستهتر است؛ بنابراین صورت او به نظر عادی میآید اما این فرد دارای جمجمهای فوقالعاده بزرگ است؛ در حالی که ارتفاع معمولی دارد.
جمجمه جراحی شده ای که از محوطه باستانی شهر سوخته به دست آمده یکی از مهمترین کشفیات باستان شناسان در حوزه تاریخ پزشکی است جمجمه ای که متعلق به دختر جوان ۱۲ تا ۱۳ سالهای بوده است و پزشکان شهر سوخته، به عمل جراحی وی اقدام کردهاند اما این بیمار حداقل چندین ماه پس از عمل جراحی، زنده مانده و سپس فوت کرده است باستان شناسان هنوز دلیل مرگ او را نمی دانند و نتوانستند به این سوال پاسخ دهند که او به دلیل عفونت پس از عمل جراحی فوت کرده و یا دلیل دیگری داشته است.

البته باستان شناسان با بررسی اسکلت های دیگر دفن شده در گورستان شهر سوخته به این نتیجه رسیده اند که سن متوسط زنان در شهر سوخته بر اساس آزمایش روی ۱۱۰ اسکلت بین ۲۰ تا ۲۵ ساله حدود ۲۶ سال بوده است؛ بنابراین فوت فرد مورد نظر در سنی بین ۱۳ تا ۱۴ سال در جامعه شهر سوخته، مسئله غیرعادی به شمار نمیرفته است.
با این وجود آگاهی پزشکان شهر سوخته در ۵۰۰۰ سال پیش از وجود این بیماری و علت آن و روشهای معالجه آن از جمله شگفتی های تاریخ پزشکی ایران است. این جمجمه اگرچه در شهر سوخته کشف شده و می بایست در یکی از موزه های استان سیستان و بلوچستان باشد اما اکنون در اختیار موزه تاریخ پزشکی تهران است و در یکی از ویترین های این موزه به نمایش گذاشته شده است.
جراحی چشم در شهر سوخته
بسيار جالب است در سرزمين اساطيري سيستان ايران زادگاه رستم دستان قهرمان حماسي شاهنامه فردوسي مردماني زيست مي كردند كه با تبحر و علم خاصي پيشرفته ترين چشم مصنوعي جهان در آن زمان را ساخته اند كه امروز موجب حيرت دانشمندان جهان شده است.
با وجود پيشرفت بسيار فراوان علم و تكنولوژي، دانشمندان و متخصصان برجسته علوم چشم پزشكي دنيا از نخستين چشم مصنوعي پنج هزار سال پيش شهرسوخته سيستان الگو گرفته اند كه بسيار جاي افتخار براي ايران و ايرانيان دارد.
مطالعات اوليه نشان داده است كه اين چشم مصنوعي بجاي چشم چپ زني تنومند (مدفون شده در قبر شماره 6705) قرارگرفته است و همين مطالعات نشان مي دهند كه زير طاق ابروي زن مذكو آثار آبسه ديده مي شود به علت طول زمان زيادي كه بخش زيرين اين چشم مصنوعي با پلك چشم در تماس بوده است آثار ارگانيكي پلك چشم نيز در روي آن مشهود است.
*چشم مصنوعی کشف شده از بقایای یک جسد در شهر سوخته
اين چشم مصنوعي متعلق به زني 25 تا 30ساله بوده كه با قرار داشتن در جمجمه به همراه جسد اين زن در يكي از گورهاي شهر سوخته مدفون شده بود.
چشم مصنوعي يافت شده در چشم چپ او كار گذاشته شده و با وجود گذشت زمان حدود چهار هزار و 500 سال از ساخته شدن آن هنوز سالم است.
جنس اين چشم مصنوعي يافت شده هنوز به طور كامل مشخص نشده است اما به نظر مي رسد در ساخت آن از قير طبيعي مخلوط شده با نوعي چربي جانوري استفاده شده كه در طول زندگي اين زن آسيبي به جمجه و بدن آن وارد نكرده است.
*چشم مصنوعی که پزشکان شهر سوخته، در چشمِ یکی از بیماران چشمیِ خود قرار داده اند.
از نكات جالب اين پديده بزرگ علمي اين است كه روي اين چشم مصنوعي ريزترين مويرگ هاي داخل چشم توسط مفتولهاي طلايي به قطر كمتر از نيم ميلي متر طراحي شده اند و مردمك آن در وسط طراحي شده و تعدادي خطوط موازي كه تقريباً يك لوزي را تشكيل مي دهند در پيرامون مردمك ديده مي شود.
همچنين 2 سوراخ جانبي واقع در 2 سوي اين چشم مصنوعي براي نگهداري و اتصال آن به حدقه چشم مورد استفاده قرار گرفته است.
آیا شهر سوخته به معنای واقعی کلمه سوخته است؟
مهمترین سوال برای باستان شناسان در بررسیهای این منطقه این بود که چرا شهر سوخته سوخت؟ آیا واقعا این شهر سوخته است؟ در این زمینه کارشناسان باستان شناسی نظریههای مختلفی دارند. در بررسیهای اولیه گروهی از باستانشناسان خارجی، به دلیل وجود لایههای خاکستر وسیع در این منطقه و مشاهده آثار سوختگی در بناها، لقب شهر سوخته را به این شهر دادند. بنا بر نظر بعضی کارشناسان شهر سوخته دو بار به آتش کشیده شده است. بار اول به دوران رشد و شکوفایی و بار دوم به زمان نابودی شهر مربوط میشود، اما اختلاف نظرهایی در این باره وجود دارد و برخی دیگر از محققان این نظریه را رد میکنند.

برخی کارشناسان تاثیرات خشکسالی و از بین رفتن منابع آب را دلیل کم شدن تدریجی دامها و محصولات کشاورزی و در نهایت استفاده مردم از بقایای شهر برای تهیه آتش و درست کردن غذا را باعث از بین رفتن آنها و تخریب کامل شهر سوخته میدانند. در این نظریه که از طرف مهدی مرتضوی استاد باستان شناس دانشگاه سیستان و بلوچستان و عضو هیئت علمی این دانشگاه مطرح میشود، آتش سوزی در شهر سوخته رخ نداده است.
امروزه کارشناسان معتقد هستند که به دلیل رونق صنعت و وجود مناطق صنعتی در اطراف شهر سوخته در گذشته، تلی از خاکستر ناشی از فعالیتهای این مناطق شهر سوخته را پوشانده بوده است. تغییرات اقلیمی و از بین رفتن رونق صنعت و تجارت از اصلیترین دلایل زوال شهر سوخته بودهاند.